Anksiyete Bozuklukları

Anksiyete bozukluğu günümüzde en sık karşılaşılan ruhsal sorunlardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Kimi zaman anksiyete krizi şeklinde yoğun belirtilerle kendini gösterirken, kimi zaman da farklı anksiyete türleri altında daha uzun süreli bir seyir izleyebiliyor. Bu yazımızda anksiyete tedavisi ve kaygı bozukluğu tedavisi konusunda merak edilenleri ele alacak, farklı yaklaşımlar ve yöntemler üzerinden bu süreci daha yakından inceleyeceğiz.

Anksiyete bozukluğu, aşırı ve sürekli kaygı ile korku duygularıyla karakterize edilen çeşitli ruh sağlığı sorunlarını kapsar. En yaygın anksiyete türleri arasında Yaygın Anksiyete Bozukluğu (YAB), Panik Bozukluk, Sosyal Anksiyete Bozukluğu ve çeşitli Fobiler yer alır. Bu bozukluklar farklı özellikler taşısa da ortak temel mekanizmaları paylaşırlar. Anksiyete bozuklukları çoğu zaman günlük işlevselliği bozar, belirgin psikolojik sıkıntıya yol açar ve sosyal, mesleki ya da hayatın diğer önemli alanlarında aksamalara neden olur (Szuhany & Simon, 2022). Anksiyete bozuklukları ciddi işlev kayıplarına yol açabilen, karmaşık yapılı psikolojik sorunlardır. Aynı zamanda anksiyete bozukluklarının yaygınlığı oldukça yüksektir; yaşam boyu görülme oranı dünya genelinde %25’tir (Ferreira-Vorkapic ve ark., 2018).

Bu kadar yaygın oranda gözüken kaygı bozukluğun nedenleri de oldukça çeşitli ve iç içe geçmiş durumdadır.  Başka bir deyişle, kaygı bozuklukları, genetik, çevresel ve psikolojik etkenlerin karmaşık etkileşiminden kaynaklanır. Çocuklukta yaşanan olumsuz deneyimler ve ailedeki ruhsal sorunlar, özellikle çocukluk ve ergenlik döneminde anksiyete bozukluğu gelişimi ile sıklıkla ilişkilidir (Nowak ve ark., 2023). Ayrıca yaşam stresörleri, erken dönem deneyimler ve genetik yatkınlık gibi bağlamsal etkenler de bozukluğun ortaya çıkışı ve şiddetini etkileyebilir (Nowak ve ark., 2023). Genetik yatkınlık, kaygı bozukluklarının etiyolojisinde önemli bir rol oynar. Aile ve ikiz çalışmaları, kaygı bozukluklarının orta düzeyde kalıtsallık gösterdiğini; yaygın anksiyete bozukluğu (YAB) ve diğer kaygı türlerinde bu oranların %30 ile %40 arasında değiştiğini ortaya koymaktadır (Smoller ve ark., 2009). Ayrıca belirli genetik varyantların kaygı bozukluklarına yatkınlığı artırdığı bulunmuştur, ancak bu ilişkilerin biyolojik yolları tam olarak aydınlatılamamıştır (Smoller ve ark., 2009). Bununla birlikte, çevresel faktörler de kaygı bozukluklarının gelişiminde belirleyicidir. Özellikle ebeveynlerde ruhsal sorunların varlığı ya da travmatik olaylar gibi olumsuz çocukluk deneyimleri riski artırmaktadır. Araştırmalar, güvensiz bağlanma yaşayan veya kaygılı ebeveynlik tarzına maruz kalan çocukların ilerleyen yaşlarda kaygı bozukluğu geliştirme olasılığının daha yüksek olduğunu göstermektedir (Nolte ve ark., 2011). Bunlara ek olarak, kaygı bozuklukları sıklıkla diğer psikiyatrik rahatsızlıklarla, özellikle de duygudurum bozukluklarıyla birlikte görülür. Bu eş tanılar, genetik yatkınlık ve ortak çevresel etkiler gibi paylaşılan risk faktörlerini işaret etmektedir (Wittchen ve ark., 2000). Bu etkileşimleri anlamak hem kaygıyı hem de ona eşlik eden sorunları bütüncül biçimde ele almak açısından gereklidir.

Anksiyete Bozukluğunun Belirtileri

Anksiyete bozuklukları, normal işlevselliği ve iyi oluşu ciddi biçimde zedeleyebilen çok çeşitli belirtilerle kendini gösterir. Bu belirtiler genel olarak duygusal, bilişsel ve fiziksel olmak üzere üç grupta incelenebilir (Ren ve ark., 2021):

• Duygusal Belirtiler: Anksiyete bozukluklarının temel duygusal belirtileri sürekli kaygı, korku ya da endişe duygularıdır. Bireyler çoğu zaman, gerçek duruma oranla çok daha yoğun bir kaygı yaşayabilir. Bu duygusal sıkıntı genellikle huzursuzluk, irritabilite (kolay sinirlenme) ve ani duygu değişimleriyle birlikte görülür; günlük görevleri ya da ilişkileri sürdürmede zorluklara yol açabilir.

• Bilişsel Belirtiler: Bilişsel düzeyde, anksiyete bozukluğu olan bireylerde hızla akan düşünceler ve yaşamın farklı alanlarına (sağlık, iş, sosyal ilişkiler gibi) yönelik bitmek bilmeyen kaygılar sık görülür. Bu aşırı endişe, dikkat toplama ve karar verme becerilerini olumsuz etkiler. Özellikle panik bozuklukta, kişinin kontrolünü kaybedeceğine ya da felaketle sonuçlanacak olaylar yaşayacağına dair yoğun korkular ortaya çıkabilir.

• Fiziksel Belirtiler: Fiziksel yansımalar çoğu zaman belirgindir. Hızlı kalp atışı, nefes darlığı, terleme, titreme, yorgunluk ve sindirim sistemi sorunları sık rastlanan yakınmalardır. Bu belirtiler, bedende algılanan tehditlere karşı ortaya çıkan “savaş ya da kaç” tepkisinden kaynaklanır. Ayrıca baş ağrısı, kas gerginliği ve uykusuzluk gibi şikâyetler de sık görülür ve kaygıyla baş etmeyi daha da güçleştirir.

Bu belirtilerin etkileşimi kişiden kişiye değişiklik gösterir. Örneğin panik bozukluk, sıklıkla kalp krizi ya da ciddi bir tıbbi sorunla karıştırılabilecek yoğun fiziksel belirtilere yol açarken; yaygın anksiyete bozukluğu daha çok sürekli ve yaygın kaygı ile seyreder, fakat panik ataklarda görülen akut fiziksel belirtiler daha az görülür (Choi ve ark., 2023).

Ayrıca anksiyete bozuklukları çoğunlukla depresyon gibi diğer ruhsal sorunlarla birlikte seyreder. Bu durum, belirtilerin birbiriyle örtüşmesine ve tanıda güçlük yaşanmasına neden olabilir (Ren ve ark., 2021). Örneğin depresyonda üzüntü ya da umutsuzluk ön plandayken, kaygıda gelecekte olabilecek olumsuzluklara aşırı odaklanma belirgindir (Wang ve ark., 2020).

Anksiyete Tanısı Nasıl Anlaşılır?

Anksiyete bozuklukları, klinik değerlendirmeler, belirti kontrol listeleri ve tanısal görüşmelerin bir arada kullanılmasıyla tanınır. Bu süreç, genellikle Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı’nda (DSM) belirtilen ölçütlere dayanır ve kapsamlı bir değerlendirme sağlamak için çok aşamalı bir yaklaşım gerektirir.

• Klinik Değerlendirme: Tanı süreci genellikle ayrıntılı bir klinik değerlendirme ile başlar. Uzmanlar, bireyin belirtileri, daha önce yaşadığı kaygı sorunları ve sosyal, akademik ya da mesleki işlevsellik düzeyine ilişkin ayrıntılı bilgi toplar. Bu değerlendirme, kaygının kişinin günlük yaşamına etkisini anlamak açısından önemlidir.

• Tanı Ölçütleri: DSM, anksiyete bozukluklarının tanısı için standart kriterler sunar. Örneğin, yaygın anksiyete bozukluğu (YAB), en az altı ay boyunca çoğu gün aşırı kaygı ve buna eşlik eden huzursuzluk, yorgunluk, konsantrasyon güçlüğü, irritabilite, kas gerginliği ve uyku sorunlarıyla tanımlanır. Uzmanlar, belirtilerin sıklık ve süre bakımından bu kriterleri karşılayıp karşılamadığını değerlendirir.

• Ek Bilgi Kaynakları: Özellikle çocuk ve ergenlerde, ebeveynler, öğretmenler ya da diğer bakım verenlerden bilgi almak büyük önem taşır. Araştırmalar, çocuk ve ebeveyn raporları arasında farklılıklar olabileceğini göstermektedir; bu nedenle çoklu perspektiflerin dikkate alınması güvenilir tanı için gereklidir. Böylece belirtilerin farklı ortamlarda ve farklı kişiler tarafından da doğrulanması sağlanır.

• Eştanılar: Anksiyete bozuklukları sıklıkla depresyon, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve çeşitli davranış sorunları gibi diğer ruhsal sorunlarla birlikte görülür. Bu durum, klinik tabloyu ve tedavi sonuçlarını etkileyebildiği için dikkatli değerlendirme gerektirir. Birden fazla bozukluğun etkileşimini anlamak, daha hedefe yönelik ve etkili tedavi planları geliştirmeye yardımcı olur.

Sonuç olarak, anksiyete bozukluklarını tanımak çok yönlü bir yaklaşım gerektirir. Klinik değerlendirmeler, yapılandırılmış görüşmeler ve ölçeklerin yanı sıra farklı bilgi kaynaklarından yararlanmak, kişinin ruhsal durumunu bütüncül biçimde anlamak için zorunludur. Bu kapsamlı strateji, doğru tanı koymak ve etkili müdahale planları geliştirmek açısından temel öneme sahiptir.

Anksiyete Bozukluğu Türleri

Anksiyete bozuklukları, aşırı korku, kaygı ve endişe ile karakterize edilen bir dizi durumu kapsar. Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı (DSM-5) ve diğer sınıflandırma sistemlerinde tanımlanan başlıca türler şunlardır (Phelps ve ark., 2002):

• Yaygın Anksiyete Bozukluğu (YAB): YAB, sağlık, iş ya da sosyal ilişkiler gibi yaşamın farklı alanlarına yönelik sürekli ve aşırı kaygıyla karakterizedir. Bu kaygı günlük işlevselliği ciddi ölçüde bozabilir ve genellikle huzursuzluk, yorgunluk ve konsantrasyon güçlüğü gibi fiziksel belirtilerle birlikte seyreder.

• Panik Bozukluk: Tekrarlayan ve beklenmedik panik ataklarla karakterizedir. Panik atak, birkaç dakika içinde doruğa ulaşan yoğun korku veya rahatsızlık dalgasıdır. Çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı ve yaklaşan felaket hissi gibi belirtiler görülebilir. Panik bozukluğu olan kişiler, yeni bir atak geçirme ihtimalinden dolayı bazı durumlardan kaçınmaya başlayabilir.

• Sosyal Anksiyete Bozukluğu (SAB): Eskiden sosyal fobi olarak bilinen bu bozukluk, başkaları tarafından değerlendirileceği veya yargılanacağı düşüncesiyle sosyal ortamlardan yoğun korku duyulmasıyla tanımlanır. Bu korku kaçınma davranışlarına yol açabilir ve kişisel ile mesleki ilişkileri ciddi şekilde etkileyebilir.

• Özgül Fobiler: Belirli nesne veya durumlara (örneğin yükseklik, örümcek, uçak yolculuğu) karşı aşırı korku söz konusudur. Bu korku, günlük yaşamda işlevselliği bozan kaçınma davranışlarına yol açar. Fobiler genellikle çocuklukta başlar ve oldukça yaygındır.

• Agorafobi: Kaçışın zor olabileceği veya yardımın ulaşamayacağı durumlarda bulunmaktan yoğun korku ile karakterizedir. Çoğunlukla panik bozuklukla birlikte görülse de bağımsız olarak da ortaya çıkabilir. Kişiler kalabalık alanlardan, toplu taşıma araçlarından veya yalnız dışarı çıkmaktan kaçınabilir

• Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB): DSM-5’te ayrı sınıflandırılsa da, anksiyete bozukluklarıyla benzer özellikler taşır. TSSB, travmatik olayların tekrar yaşantılanması, travmayı hatırlatan uyaranlardan kaçınma, bilişsel ve duygudurumda olumsuz değişiklikler ve artmış uyarılmışlık ile karakterizedir. Genellikle ağır travmatik deneyimlerden sonra ortaya çıkar.

• Ayrılma Anksiyetesi Bozukluğu: Genellikle çocuklukta tanı konur. Bağlanma figürlerinden ayrılmaya yönelik aşırı kaygı ile karakterizedir. Okula gitmeyi reddetme ya da ebeveynlerinden ayrı uyumakta zorlanma gibi belirtiler görülebilir.

Bu farklı anksiyete bozukluklarını tanımak ve anlamak, etkili tedavi ve yönetim için kritik öneme sahiptir. Bu bozukluklar çoğunlukla birlikte görülür ve belirtileri örtüşebilir; bu nedenle dikkatli bir klinik değerlendirme gerekir.

Anksiyete Bozukluğu Tedavisi

Şema Terapisi (ŞT) ve Duygu Odaklı Terapi (DOT) ile anksiyete bozukluklarının tedavisi, kaygı belirtilerine katkıda bulunan işlevsiz şemaları ve duygusal deneyimleri hedefleyen bütünleştirici bir yaklaşımı temsil eder. Bu iki terapi, bireyin duygusal dünyasını ve bilişsel yapısını derinlemesine anlamayı sağlayarak daha kapsamlı bir iyileşme süreci sunar.

• Anksiyete Bozukluklarında Şema Terapisi: Jeffrey Young tarafından geliştirilen Şema Terapisi, bilişsel, davranışçı ve deneyimsel teknikleri bir araya getirerek yaşamın erken dönemlerinde oluşmuş işlevsiz şemaları değiştirmeyi amaçlar. Çocukluk deneyimlerine dayalı bu şemalar, bireyin kendisi ve ilişkileri hakkında çarpıtılmış inançlara yol açarak anksiyete bozukluklarının sürmesine katkıda bulunabilir. Araştırmalar, duygusal yoksunluk, terk edilme ve güvensizlik gibi şemaların anksiyete bozukluğu olan kişilerde yaygın olduğunu göstermektedir (Pinto‐Gouveia ve ark., 2006).
  
  Anksiyete bozukluklarının tedavisinde şema odaklı teknikler; bilişsel yeniden yapılandırma, davranışsal stratejiler ve imgeleme yeniden yazımı (imagery re-scripting) gibi deneyimsel yöntemleri içerir. Klinik bulgular, özellikle kronik ve tedaviye dirençli anksiyetesi olan bireylerde Şema Terapisi’nin belirgin iyileşmeler sağladığını ortaya koymuştur (Pinto‐Gouveia ve ark., 2006).

• Anksiyete Bozukluklarında Duygu Odaklı Terapi: Leslie Greenberg tarafından geliştirilen Duygu Odaklı Terapi, duygusal süreçlerin terapötik bağlamda ele alınmasının önemini vurgular. DOT’a göre, bireylerin duygularını işleme biçimleri, ruhsal sağlık üzerinde doğrudan etkilidir. DOT, danışanların duygularını güvenli bir ortamda tanımlamalarına, keşfetmelerine ve ifade etmelerine yardımcı olur; bu da işlevsiz duygusal tepkilerin yeniden ele alınmasını sağlar.
  
  DOT, özellikle duygusal kaçınma ya da bastırmanın kaygının merkezinde olduğu durumlarda yararlıdır (Koppers ve ark., 2022). Duygusal farkındalığın artması, kaygı belirtilerinin azalmasına katkıda bulunur; bireyler duygularını tanıyıp kökenlerini anlayarak onlarla korkmadan temas kurmayı öğrenir. DOT, şema terapisine güçlü bir tamamlayıcı sunar; erken dönem deneyimlere bağlı duygusal yaraların iyileşmesini kolaylaştırır (Paoli ve ark., 2017).

• Bütünleştirici Tedavi Yaklaşımı: Şema Terapisi ve Duygu Odaklı Terapi’nin birlikte uygulanması, anksiyete bozukluklarının ele alınmasında kapsamlı bir çerçeve sağlar. ŞT işlevsiz şemaları sorgulayıp dönüştürürken, DOT duygusal farkındalık ve ifade üzerinde çalışır; bu da bireyin semptomlarını duygusal deneyimleriyle ilişkilendirmesine yardımcı olur. Örneğin sosyal anksiyete bozukluğunda, değersizlik ve reddedilme şemaları kaçınma davranışlarına yol açar. Bu terapilerin entegrasyonu, danışanların bu şemaları yeniden çerçevelemelerini sağlarken aynı zamanda kişilerarası durumlarla ilgili korku ve kırılganlıklarını işlemelerine imkân tanır.
  
  Klinik literatür, şema ve duygu odaklı yöntemlerin birleştirilmesinin, özellikle karmaşık anksiyete bozuklukları ve eş tanılı durumlarda tedavi sonuçlarını iyileştirdiğini göstermektedir (Peeters ve ark., 2021). Çocuk ve ergenlerle yapılan sosyal anksiyete çalışmalarında da bu bütünleştirici yaklaşımın, hem bilişsel yeniden yapılandırmayı hem de duygusal dayanıklılığı artırdığı bulunmuştur (Harchegani & Ghazanfari, 2024). Sonuç olarak anksiyete bozukluklarının etkili tedavisi, Şema Terapisi ve Duygu Odaklı Terapi’nin birlikte uygulanmasıyla önemli ölçüde ilerletilebilir. Her iki yaklaşım da kendine özgü güçlü yönler sunar; birlikte kullanıldıklarında, duygusal anlayışın gelişmesine ve bilişsel yeniden yapılanmaya katkıda bulunarak daha bütüncül bir tedavi süreci sağlarlar.

Tüm Bunlarının Yanında Anksiyete Krizi Yaşayan Biri O Anda Ne Yapabilir?: Bir anksiyete krizi sırasında, bireyler yoğun korku, panik ya da sıkıntı duyguları yaşayabilir; bu duygular hem fiziksel hem de duygusal olarak kendini gösterebilir. Bu tür atakları yönetmek, pratik başa çıkma stratejilerini gerektirir. Bunun yanında, genel anksiyete belirtilerini hafifletmeye yardımcı olabilecek çeşitli yöntemler de mevcuttur. Anksiyete krizi sırasında kullanılabilecek stratejiler (Kohut ve ark., 2021):

• Kontrollü Nefes Teknikleri: Derin nefes egzersizleri, anksiyete krizlerinde sıkça önerilen yöntemlerdendir. Diyafram nefesi veya 4-7-8 tekniği (dört saniye nefes alıp, yedi saniye tutup, sekiz saniyede vermek) gibi uygulamalar sinir sistemini sakinleştirmeye yardımcı olur. Bu teknikler, gevşemeyi destekleyerek krizin şiddetini azaltabilir.

• “Grounding” Egzersizleri: Dikkati yeniden ana odaklamak için kullanılan grounding teknikleri, anksiyete krizlerinde oldukça etkilidir. Örneğin “5-4-3-2-1” egzersizi kişiye beş şey görmesini, dört şey dokunmasını, üç şey duymasını, iki şey koklamasını ve bir şey tatmasını fark ettirir. Bu süreç, kaygıdan dikkati uzaklaştırarak zihni merkezlemeye yardımcı olur.

• Olumlu İçsel Konuşma: Olumsuz düşüncelerin yerine olumlu ifadeler koymak ya da durumu gerçekçi biçimde değerlendirmek, anksiyetenin deneyimlenme şeklini önemli ölçüde etkileyebilir. Yaşanan duyguların geçici olduğunu ve başa çıkılabileceğini hatırlatmak kişiyi güçlendirir.

• Güvenli Alan Kullanımı: Kişinin kendini rahat hissettiği güvenli bir ortamı belirlemesi, anksiyete krizi sırasında yardımcı olabilir. Bu bir ev odası, sessiz bir açık alan ya da kalabalık bir yerde ayrılmış bir köşe olabilir. Tanıdık ve güvenli mekânlar kaygıyı azaltır.

Anksiyeteye Genel Olarak İyi Gelen Yöntemler:

• Düzenli Egzersiz: Koşu, yürüyüş veya yoga gibi fiziksel aktiviteler anksiyete düzeylerini azaltabilir. Egzersiz, endorfin salınımını artırarak ruh halini ve genel psikolojik iyilik halini destekler.

• Mindfulness ve Meditasyon: Farkındalık pratikleri, meditasyon ve bilinçli nefes egzersizleri, kişinin anın farkına varmasını sağlar ve kaygının etkisini azaltır. Araştırmalar, günlük kısa süreli uygulamaların bile anksiyete belirtilerinde uzun vadeli azalma sağladığını göstermektedir.

• Sağlıklı Rutinler: Dengeli beslenme ve düzenli uyku alışkanlıkları duygusal dengeye katkı sağlar. Yetersiz beslenme veya uyku eksikliği anksiyete belirtilerini artırabileceğinden öz-bakımın önceliklendirilmesi önemlidir (Mediavilla ve ark., 2023).

• Terapi ve Danışmanlık: Şema ve Duygu Odaklı Terapi pratikleri kaygının kökenini daha iyi anlamak, günlük yaşamda anksiyete krizleri ile baş etmek için çeşitli stratejiler geliştirmek açısında oldukça etkilidir.

• Sosyal Destek Ağları: Aile, arkadaşlar ya da destek gruplarından oluşan bir ağ, kaygıya karşı koruyucu bir rol oynar. Sosyal destek, bireylerin deneyimlerini paylaşabilecekleri bir alan sağlayarak rahatlama hissini artırır.

• İlaç Tedavisi: Bazı durumlarda tıbbi müdahale gerekli olabilir. Psikiyatristler, ağır anksiyete belirtilerini yönetmek için seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) veya benzodiazepinler reçete edebilir.

• Eğitim ve Farkındalık: Anksiyetenin doğasını ve tetikleyicilerini anlamak, belirtilerle daha etkili başa çıkmayı kolaylaştırır. Kriz sırasında görülen tipik fiziksel tepkileri bilmek, korkuyu azaltarak kişinin başa çıkma becerilerini güçlendirebilir.

Sonuç olarak, anksiyete bozuklukları; genetik, çevresel ve psikolojik etkenlerin etkileşimiyle şekillenen çok boyutlu bir tabloyu ifade eder. Belirtileri günlük yaşamı zorlayabilir ve çoğu zaman diğer ruhsal sorunlarla örtüşerek kapsamlı bir değerlendirmeyi gerekli kılar. Etkili bir tedavi, yalnızca işlevsiz şemaları ve bilişsel kalıpları ele almakla kalmayıp, aynı zamanda duygusal farkındalık ve düzenlemeyi de güçlendiren bütüncül yaklaşımlar gerektirir. Kanıta dayalı terapilerin, sağlıklı yaşam alışkanlıklarının ve sosyal desteğin bir arada kullanılması, tedavi sonuçlarını önemli ölçüde iyileştirebilir. Bununla birlikte, damgalamayı azaltmak ve anksiyete yaşayan bireylerde uzun vadeli dayanıklılığı güçlendirmek için sürekli araştırma ve klinik yenilikler hayati önem taşımaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Kaynakça

Choi, Y., Park, D., Ryu, S., Ha, J., & Jeon, H. (2023). Insomnia symptom independently predict depression in the patients with panic disorder. Chronobiology in Medicine, 5(2), 64-70. https://doi.org/10.33069/cim.2023.0011

Ferreira-Vorkapic, C., Borba-Pinheiro, C., Marchioro, M., & Santana, D. (2018). The impact of yoga nidra and seated meditation on the mental health of college professors. International Journal of Yoga, 11(3), 215. https://doi.org/10.4103/ijoy.ijoy_57_17.

Harchegani, N. and Ghazanfari, A. (2024). Comparison of the effectiveness of short-term intensive dynamic psychotherapy (istdp) and schema therapy for mothers on social anxiety in children aged 5 to 6. JARAC, 6(1), 106-113. https://doi.org/10.61838/kman.jarac.6.1.12

Kohut, S., Martincevic, I., Turrell, S., Church, P., Walters, T., Weiser, N., … & Iuliano, A. (2021). Online acceptance and commitment therapy and nutrition workshop for parents of children with inflammatory bowel disease: feasibility, acceptability, and initial effectiveness. Children, 8(5), 396. https://doi.org/10.3390/children8050396

Koppers, D., Van, H., Peen, J., & Dekker, J. (2022). Exploring the effect of group schema therapy and comorbidity on the treatment course of personality disorders. Current Opinion in Psychiatry, 36(1), 80-85. https://doi.org/10.1097/yco.0000000000000828

Nolte, T., Guiney, J., Fonagy, P., Mayes, L., & Luyten, P. (2011). Interpersonal stress regulation and the development of anxiety disorders: an attachment-based developmental framework. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 5. https://doi.org/10.3389/fnbeh.2011.00055

Nowak, J., Nikendei, C., Rollmann, I., Orth, M., Friederich, H., & Kindermann, D. (2023). Characterization of different types of anxiety disorders in relation to structural integration of personality and adverse and protective childhood experiences in psychotherapy outpatients – a cross-sectional study. BMC Psychiatry, 23(1). https://doi.org/10.1186/s12888-023-04988-2

Paoli, T., Fuller‐Tyszkiewicz, M., & Krug, I. (2017). Insecure attachment and maladaptive schema in disordered eating: the mediating role of rejection sensitivity. Clinical Psychology & Psychotherapy, 24(6), 1273-1284. https://doi.org/10.1002/cpp.2092

Peeters, N., Passel, B., & Krans, J. (2021). The effectiveness of schema therapy for patients with anxiety disorders, ocd, or ptsd: a systematic review and research agenda. British Journal of Clinical Psychology, 61(3), 579-597. https://doi.org/10.1111/bjc.12324

Phelps, L., Brown, R. T., & Power, T. J. (2002). Anxiety disorders. In L. Phelps, R. T. Brown, & T. J. Power, Pediatric psychopharmacology: Combining medical and psychosocial interventions (pp. 65–86). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10443-004

Pinto‐Gouveia, J., Castilho, P., Galhardo, A., & Cunha, M. (2006). Early maladaptive schemas and social phobia. Cognitive Therapy and Research, 30(5), 571-584. https://doi.org/10.1007/s10608-006-9027-8

Ren, L., Wang, Y., Wu, L., Wei, Z., Cui, L., Wei, X., … & Liu, X. (2021). Network structure of depression and anxiety symptoms in chinese female nursing students. BMC Psychiatry, 21(1). https://doi.org/10.1186/s12888-021-03276-1

Smoller, J., Block, S., & Young, M. (2009). Genetics of anxiety disorders: the complex road from dsm to dna. Depression and Anxiety, 26(11), 965-975. https://doi.org/10.1002/da.20623

Szuhany, K. and Simon, N. (2022). Anxiety disorders. Jama, 328(24), 2431. https://doi.org/10.1001/jama.2022.22744.

Wang, C., Pan, R., Wan, X., Tan, Y., Xu, L., Ho, C., … & Ho, R. (2020). Immediate psychological responses and associated factors during the initial stage of the 2019 coronavirus disease (covid-19) epidemic among the general population in china. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(5), 1729. https://doi.org/10.3390/ijerph17051729

Wïttchen, H., Kessler, R., Pfister, H., Höfler, M., & Lieb, R. (2000). Why do people with anxiety disorders become depressed? a prospective‐longitudinal community study. Acta Psychiatrica Scandinavica, 102(s406), 14-23. https://doi.org/10.1111/j.0065-1591.2000.acp29-03.x